HẠN MẶN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG: 5 GIẢI PHÁP BẢO VỆ NGUỒN NƯỚC VÀ NÔNG NGHIỆP

Đồng bằng sông Cửu Long là một trong những vùng sản xuất nông nghiệp quan trọng của Việt Nam, đồng thời là nơi sinh sống của hàng triệu người dân gắn bó với sông ngòi, kênh rạch, ruộng lúa, vườn cây ăn trái và hoạt động nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, tình trạng hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn đang đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp đối với đời sống và sản xuất của người dân trong vùng.

Xâm nhập mặn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như lượng nước từ thượng nguồn sông Mê Công, chế độ thủy triều, điều kiện khí tượng thủy văn và đặc điểm của từng hệ thống sông, kênh rạch. Khi ranh mặn lấn sâu vào nội đồng, nguồn nước phục vụ sinh hoạt, tưới tiêu và sản xuất nông nghiệp có thể bị ảnh hưởng. Đặc biệt, nhiều loại cây ăn trái có giá trị kinh tế cao nhưng khả năng chịu mặn hạn chế, đòi hỏi người dân phải kiểm tra và quản lý nguồn nước chặt chẽ trước khi sử dụng.

Trước những diễn biến khó lường của hạn mặn, chủ động theo dõi, tích trữ và sử dụng nước tiết kiệm là những giải pháp quan trọng giúp các hộ gia đình giảm thiểu rủi ro, bảo vệ sản xuất và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

1. CẬP NHẬT DỰ BÁO ĐỘ MẶN, KIỂM TRA NGUỒN NƯỚC TRƯỚC KHI SỬ DỤNG

Một trong những nguyên tắc quan trọng khi ứng phó với xâm nhập mặn là không sử dụng nguồn nước chỉ dựa trên cảm quan hoặc thói quen. Nước có thể không có biểu hiện khác biệt rõ ràng về màu sắc, mùi vị nhưng vẫn chứa hàm lượng muối cao, gây ảnh hưởng đến cây trồng, vật nuôi hoặc chất lượng nước sinh hoạt.

Người dân cần chủ động:

• Theo dõi các bản tin dự báo khí tượng thủy văn và thông tin về diễn biến độ mặn tại địa phương.

• Cập nhật thông báo vận hành cống, đập và công trình kiểm soát mặn từ cơ quan chức năng.

• Đo kiểm độ mặn tại nguồn nước trước khi lấy nước vào mương vườn, ao chứa hoặc hệ thống tưới.

• Không tự ý mở cống, bơm hoặc đưa nước vào ruộng, vườn khi chưa xác định chất lượng nguồn nước phù hợp.

• Ghi nhận sự thay đổi độ mặn theo thời điểm, đặc biệt trong các đợt triều cường và thời kỳ dòng chảy thượng nguồn suy giảm.

Đối với các vườn cây ăn trái có giá trị kinh tế cao, việc kiểm tra độ mặn của nước tưới cần được thực hiện thường xuyên theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Ngưỡng mặn phù hợp không giống nhau đối với mọi loại cây trồng, vì vậy người dân nên tham khảo khuyến cáo kỹ thuật theo từng giống cây, giai đoạn sinh trưởng và điều kiện đất đai.

Cơ quan chuyên môn cũng khuyến nghị người dân tranh thủ tích trữ nước ngọt trong thời điểm nguồn nước phù hợp, đồng thời hạn chế tưới khi độ mặn tăng cao để giảm thiểu thiệt hại sản xuất.

2. CHỦ ĐỘNG TÍCH TRỮ NƯỚC NGỌT CHO SINH HOẠT VÀ SẢN XUẤT

Khi ranh mặn chưa xâm nhập sâu hoặc trong thời điểm nguồn nước còn bảo đảm chất lượng, các hộ gia đình cần chủ động tận dụng cơ hội để tích trữ nước ngọt. Đây là một trong những biện pháp giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn nước bên ngoài trong giai đoạn hạn mặn diễn biến phức tạp.

Tùy điều kiện thực tế, người dân có thể:

• Sử dụng lu, bồn, thùng chứa hoặc các thiết bị lưu trữ nước phù hợp.

• Thu gom và tích trữ nước mưa cho những mục đích sử dụng thích hợp.

• Chủ động trữ nước ngọt trong ao, mương hoặc bể chứa được thiết kế, vệ sinh và bảo đảm an toàn.

• Kiểm tra, gia cố bờ bao, hệ thống dẫn nước và các vị trí có nguy cơ rò rỉ.

• Phân tách nguồn nước sinh hoạt với nguồn nước phục vụ tưới tiêu, chăn nuôi hoặc các hoạt động khác.

• Bảo vệ bể chứa, đậy kín vật chứa và vệ sinh định kỳ để hạn chế ô nhiễm.

Việc đào ao hoặc sử dụng mương vườn để tích trữ nước cần được cân nhắc theo điều kiện địa chất, quy hoạch, khả năng chống thấm và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Không nên mặc định rằng mọi nguồn nước được tích trữ đều an toàn cho ăn uống. Nước dùng cho sinh hoạt, đặc biệt là nước uống, cần đáp ứng yêu cầu chất lượng phù hợp và được xử lý theo hướng dẫn khi cần thiết.

Các định hướng ứng phó hạn mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long cũng nhấn mạnh việc chủ động trữ nước tại các kênh, rạch, hồ chứa và các khu vực phù hợp, kết hợp sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.

3. SỬ DỤNG NƯỚC TIẾT KIỆM, ƯU TIÊN NHU CẦU THIẾT YẾU

Trong điều kiện nguồn nước ngọt hạn chế, sử dụng nước tiết kiệm không chỉ giúp kéo dài thời gian dự trữ mà còn giảm áp lực lên hệ thống cấp nước và nguồn nước phục vụ sản xuất.

Đối với sinh hoạt gia đình, có thể thực hiện một số biện pháp như:

• Kiểm tra đường ống, vòi nước và bồn chứa để phát hiện rò rỉ.

• Hạn chế các hoạt động sử dụng nước không cần thiết.

• Ưu tiên nước sạch cho ăn uống, nấu ăn và những nhu cầu thiết yếu.

• Không sử dụng nước có độ mặn chưa được kiểm tra cho mục đích sinh hoạt.

• Bảo quản nguồn nước dự trữ trong vật chứa phù hợp, tránh nhiễm bẩn từ bên ngoài.

Đối với sản xuất nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch tưới theo tình trạng đất, giai đoạn phát triển của cây và điều kiện thời tiết. Không nên tưới theo thói quen hoặc tưới tràn lan khi cây chưa thực sự cần nước.

Việc phân bổ nguồn nước theo thứ tự ưu tiên giúp hộ gia đình chủ động hơn trong những giai đoạn khan hiếm, đồng thời giảm nguy cơ sử dụng hết lượng nước dự trữ trước khi nguồn nước ngọt tiếp theo được bổ sung.

4. ÁP DỤNG KỸ THUẬT TƯỚI TIẾT KIỆM VÀ BẢO VỆ ĐỘ ẨM ĐẤT

Đối với các vùng trồng cây ăn trái, nước tưới là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng nông sản. Khi hạn mặn kéo dài, việc áp dụng phương pháp tưới phù hợp có thể giúp giảm thất thoát nước và hạn chế tác động bất lợi đối với cây trồng.

Một số giải pháp có thể xem xét gồm:

Tưới nhỏ giọt hoặc tưới cục bộ

Hệ thống tưới nhỏ giọt, tưới phun phù hợp tại vùng rễ có thể giúp đưa nước đến vị trí cần thiết, giảm lượng nước thất thoát do chảy tràn hoặc bốc hơi. Việc lựa chọn hệ thống cần dựa trên loại cây, quy mô vườn, nguồn nước và điều kiện kinh tế của hộ sản xuất.

Phủ gốc giữ ẩm

Sử dụng rơm rạ, cỏ khô hoặc vật liệu hữu cơ phù hợp để phủ gốc có thể giúp hạn chế bốc hơi nước và duy trì độ ẩm đất. Vật liệu phủ cần được kiểm soát để tránh mang theo sâu bệnh hoặc gây ảnh hưởng đến gốc cây.

Theo dõi tình trạng đất và cây

Người trồng cần quan sát độ ẩm đất, tình trạng lá, sự phát triển của cây và các biểu hiện bất thường. Không nên tăng lượng nước tưới một cách máy móc khi chưa xác định được nhu cầu thực tế.

Bên cạnh đó, việc sử dụng phân bón hữu cơ, cải thiện đất và áp dụng các biện pháp canh tác phù hợp cần được thực hiện theo hướng dẫn kỹ thuật. Những biện pháp này có thể hỗ trợ sức khỏe đất và cây trồng, nhưng không thay thế việc kiểm tra độ mặn hoặc xử lý nguồn nước bị nhiễm mặn.

5. CHỦ ĐỘNG THÍCH ỨNG SẢN XUẤT THEO ĐIỀU KIỆN TỪNG ĐỊA PHƯƠNG

Hạn mặn không tác động giống nhau tại mọi khu vực của Đồng bằng sông Cửu Long. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí địa lý, nguồn nước, hệ thống thủy lợi, loại hình sản xuất và diễn biến thời tiết, thủy văn. Vì vậy, giải pháp thích ứng cần được xây dựng phù hợp với từng địa bàn, không áp dụng một phương án duy nhất cho tất cả các hộ dân.

Người dân có thể phối hợp với chính quyền địa phương, cơ quan khuyến nông và cán bộ chuyên môn để:

• Cập nhật khuyến cáo về thời vụ và lịch xuống giống.

• Lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện nguồn nước.

• Xem xét chuyển đổi hoặc điều chỉnh mô hình sản xuất tại những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn mặn.

• Tham gia các mô hình sản xuất tiết kiệm nước và thích ứng với biến đổi khí hậu.

• Theo dõi chất lượng nước trong quá trình nuôi trồng thủy sản.

• Chủ động xây dựng phương án ứng phó cho cả sinh hoạt và sản xuất.

Định hướng phát triển Đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn tới nhấn mạnh việc chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, quản lý hiệu quả tài nguyên nước, nâng cao năng lực dự báo và nghiên cứu phương thức sản xuất phù hợp với điều kiện tự nhiên.

CHỦ ĐỘNG TỪ NGUỒN NƯỚC – BẢO VỆ SINH KẾ CỘNG ĐỒNG

Xâm nhập mặn là một thách thức có tính biến động, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố tự nhiên và hoạt động khai thác, sử dụng nguồn nước. Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ nguồn nước và nông nghiệp không thể chỉ dựa vào một biện pháp đơn lẻ, mà cần sự phối hợp giữa chính quyền, cơ quan chuyên môn, người dân và các tổ chức đồng hành.

Mỗi hộ gia đình có thể bắt đầu từ những hành động thiết thực: theo dõi dự báo, kiểm tra độ mặn, tích trữ nước ngọt, sử dụng nước tiết kiệm và điều chỉnh phương thức sản xuất phù hợp. Những hành động được thực hiện đúng thời điểm sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro, bảo vệ thành quả lao động và duy trì sinh kế của người dân.

Với định hướng phòng ngừa và giảm nhẹ rủi ro thiên tai, Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai hướng tới việc lan tỏa kiến thức, nâng cao nhận thức và kết nối các nguồn lực nhằm hỗ trợ cộng đồng chủ động hơn trước những tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu.

Chủ động bảo vệ nguồn nước hôm nay chính là góp phần bảo vệ sinh kế, an ninh nguồn nước và tương lai phát triển bền vững của Đồng bằng sông Cửu Long.