El Niño khiến Trái Đất nóng lên nhưng vì sao mưa lớn vẫn xảy ra liên tiếp?

El Niño thường gắn với nguy cơ nắng nóng, thiếu mưa và hạn hán tại nhiều khu vực. Tuy nhiên, ngay cả khi hiện tượng này xuất hiện, Việt Nam vẫn có thể trải qua những đợt mưa lớn gây ngập lụt, lũ quét và sạt lở đất. Nguyên nhân là El Niño tác động đến xu hướng khí hậu trên quy mô rộng, nhưng không quyết định toàn bộ diễn biến thời tiết tại từng địa phương. Hiểu đúng về hiện tượng này sẽ giúp người dân chủ động hơn trước những rủi ro thiên tai khó lường.

El Niño là gì và vì sao có thể khiến nhiệt độ toàn cầu tăng?

El Niño là một pha của hiện tượng khí hậu El Niño – Dao động phương Nam (ENSO), xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông vùng nhiệt đới Thái Bình Dương ấm lên bất thường so với mức trung bình. Sự thay đổi này làm biến đổi hoàn lưu khí quyển, tác động đến nhiệt độ, lượng mưa và các hình thái thời tiết ở nhiều nơi trên thế giới.

Trong những giai đoạn El Niño, nhiệt lượng từ đại dương được trao đổi với khí quyển theo cách làm thay đổi phân bố nhiệt trên phạm vi rộng. Điều này có thể khiến nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm trong ngắn hạn, đặc biệt khi kết hợp với xu hướng nóng lên lâu dài do biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, El Niño không khiến tất cả các khu vực trên Trái Đất cùng nóng lên hoặc khô hạn trong cùng một thời điểm. Tác động cụ thể phụ thuộc vào vị trí địa lý, mùa trong năm và sự tương tác với các hệ thống khí quyển khác.

Tại một số nơi, El Niño có thể làm tăng nguy cơ nắng nóng, hạn hán hoặc thiếu hụt lượng mưa. Ở những nơi khác, hiện tượng này có thể làm thay đổi thời điểm xuất hiện mưa hoặc gia tăng lượng mưa theo mùa. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào sự xuất hiện của El Niño để kết luận một khu vực sẽ không có mưa lớn.

Vì sao El Niño xuất hiện nhưng mưa lớn vẫn diễn ra liên tiếp?

El Niño tác động đến xu hướng khí hậu, không quyết định thời tiết từng ngày

Cần phân biệt giữa khí hậu và thời tiết. Khí hậu phản ánh đặc điểm và xu hướng thời tiết trong thời gian dài, còn thời tiết là trạng thái khí quyển tại một địa điểm trong một khoảng thời gian cụ thể.

El Niño có thể làm thay đổi xu hướng nhiệt độ và lượng mưa theo mùa, nhưng không loại bỏ khả năng xuất hiện những hình thế thời tiết gây mưa lớn. Vì vậy, một khu vực có nguy cơ thiếu mưa trong cả mùa vẫn có thể xuất hiện những ngày hoặc những đợt mưa rất lớn.

Chẳng hạn, tổng lượng mưa trong một mùa có thể thấp hơn trung bình, nhưng mưa lại tập trung trong một vài đợt với cường độ cao. Khi lượng nước đổ xuống trong thời gian ngắn vượt quá khả năng tiêu thoát của hệ thống thoát nước hoặc khả năng tiếp nhận của sông suối, ngập lụt vẫn có thể xảy ra nghiêm trọng.

Điều này cho thấy nguy cơ thiên tai không chỉ phụ thuộc vào tổng lượng mưa, mà còn liên quan đến cường độ, thời gian, phạm vi phân bố của mưa và điều kiện tại khu vực chịu tác động.

Các hình thế thời tiết khác vẫn có thể gây mưa lớn

Tại Việt Nam, mưa lớn có thể hình thành do nhiều hình thế thời tiết khác nhau, như dải hội tụ nhiệt đới, rãnh áp thấp, bão, áp thấp nhiệt đới và các nhiễu động khí quyển. Khi những hệ thống này hoạt động thuận lợi hoặc kết hợp với nhau, mưa có thể xuất hiện trên diện rộng, kéo dài hoặc tập trung với cường độ lớn.

Do đó, dù El Niño có thể làm thay đổi xu hướng mưa theo mùa, các hệ thống thời tiết trực tiếp gây mưa vẫn có thể hoạt động và tạo ra những đợt mưa nguy hiểm.

Đặc biệt, tại những khu vực có địa hình đồi núi, mưa lớn kéo dài có thể khiến đất đá bão hòa nước, làm tăng nguy cơ sạt lở đất và lũ quét. Ở đô thị, mưa với cường độ lớn trong thời gian ngắn có thể khiến hệ thống thoát nước quá tải, gây ngập sâu tại các tuyến đường và khu dân cư trũng thấp.

Vì vậy, khi có dự báo mưa lớn, người dân vẫn cần thực hiện các biện pháp phòng tránh phù hợp, không chủ quan chỉ vì đang trong giai đoạn được dự báo có xu hướng khô nóng.

Nắng nóng kéo dài không có nghĩa mưa lớn sẽ không xảy ra

Sau một thời gian nắng nóng, mưa lớn có thể xuất hiện khi điều kiện khí quyển thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của mây đối lưu hoặc khi các hệ thống thời tiết gây mưa tác động đến khu vực.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng nắng nóng tự động dẫn đến mưa lớn. Hai hiện tượng này có thể xuất hiện nối tiếp nhau, nhưng mưa lớn vẫn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khí tượng cụ thể.

Điều đáng lưu ý là sự chuyển đổi nhanh từ thời tiết nắng nóng sang mưa lớn có thể khiến người dân khó chuẩn bị nếu chỉ dựa vào tình hình thời tiết trong những ngày trước đó. Khi mưa lớn xuất hiện bất ngờ hoặc dồn dập, nguy cơ ngập úng, lũ trên sông suối, lũ quét và sạt lở đất có thể tăng lên nhanh chóng.

Bởi vậy, theo dõi dự báo và cảnh báo cập nhật có ý nghĩa quan trọng hơn việc suy đoán nguy cơ thiên tai chỉ từ hiện tượng El Niño hoặc tình trạng nắng nóng tại địa phương.

Mưa lớn trong giai đoạn El Niño có thể kéo theo những rủi ro gì?

Ngập úng đô thị và khu dân cư

Khi mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, nước có thể không kịp thoát qua hệ thống cống rãnh, đặc biệt tại các khu vực trũng thấp hoặc nơi thoát nước hạn chế. Nếu đồng thời có triều cường hoặc mực nước sông dâng cao, tình trạng ngập có thể nghiêm trọng hơn và kéo dài lâu hơn.

Ngập lụt gây cản trở giao thông, làm gián đoạn sinh hoạt, hư hỏng tài sản và tiềm ẩn nguy cơ tai nạn điện. Người dân cần theo dõi cảnh báo, tránh đi qua khu vực ngập sâu, không tiếp cận dòng nước chảy xiết và chủ động bảo vệ người cao tuổi, trẻ em cùng những người cần hỗ trợ.

Lũ quét và sạt lở đất tại khu vực đồi núi

Ở miền núi, mưa lớn kéo dài hoặc mưa có cường độ cao có thể làm tăng lượng nước trong đất, gây mất ổn định mái dốc và khiến đất đá trượt xuống. Nước mưa tập trung nhanh trong lưu vực nhỏ, dốc cũng có thể tạo ra dòng lũ quét nguy hiểm trên sông suối và khe núi.

Người dân sống gần sườn dốc, taluy, suối nhỏ hoặc khu vực từng xảy ra sạt lở cần chú ý các dấu hiệu bất thường như vết nứt mới trên đất, đá rơi, nước suối đổi màu hoặc mực nước tăng nhanh. Khi có cảnh báo hoặc nhận thấy dấu hiệu nguy hiểm, cần nhanh chóng di chuyển đến nơi an toàn theo hướng dẫn của chính quyền, không chờ đến khi nhìn thấy dòng lũ mới sơ tán.

Hạn hán và thiếu nước vẫn có thể xảy ra

Mưa lớn xuất hiện không đồng nghĩa nguy cơ hạn hán đã chấm dứt. Nếu mưa phân bố không đều, chỉ tập trung trong một vài đợt hoặc mùa mưa kết thúc sớm, nhiều khu vực vẫn có thể thiếu nước trong những tháng tiếp theo.

Bên cạnh đó, tại một số khu vực, thiếu hụt dòng chảy trong mùa khô có thể làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Mưa lớn trong thời gian ngắn cũng không phải lúc nào đủ để bổ sung nguồn nước một cách bền vững.

Vì vậy, người dân và các địa phương cần đồng thời theo dõi cảnh báo mưa lớn, ngập lụt và thông tin về nguồn nước, hạn hán, xâm nhập mặn để có phương án ứng phó phù hợp với từng thời điểm.

Người dân cần làm gì để chủ động ứng phó trước diễn biến thời tiết khó lường?

Trước những tác động phức tạp của El Niño và các hình thế thời tiết khác, người dân cần chủ động theo dõi thông tin, chuẩn bị phương án phòng tránh và không chủ quan trước những thay đổi bất thường của thời tiết.

Một số việc cần thực hiện gồm:

• Theo dõi thông tin chính thống: Cập nhật thường xuyên dự báo thời tiết, cảnh báo mưa lớn, bão, lũ, ngập úng, lũ quét và sạt lở đất từ cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương.

• Chuẩn bị phương án ứng phó: Xác định tuyến đường an toàn, nơi tránh trú và cách liên lạc với người thân trong tình huống khẩn cấp. Các gia đình ở vùng có nguy cơ cao cần chuẩn bị sẵn vật dụng thiết yếu.

• Nhận biết dấu hiệu nguy hiểm: Chú ý tình trạng nước sông suối dâng nhanh, nước chuyển đục, đất đá nứt hoặc sạt xuống. Khi có dấu hiệu bất thường, cần nhanh chóng rời khỏi khu vực nguy hiểm.

• Bảo vệ nguồn nước và sinh kế: Sử dụng nước tiết kiệm khi có cảnh báo thiếu nước, bảo quản nguồn nước sinh hoạt an toàn và theo dõi hướng dẫn của cơ quan chuyên môn về sản xuất nông nghiệp.

• Tuân thủ hướng dẫn của lực lượng chức năng: Không cố đi qua vùng ngập sâu, không tiếp cận khu vực có nguy cơ sạt lở và thực hiện sơ tán khi được yêu cầu.

Hiểu đúng về El Niño để không chủ quan trước thiên tai

El Niño có thể làm thay đổi nhiệt độ và phân bố mưa trên quy mô toàn cầu, nhưng không có nghĩa mọi khu vực đều khô hạn hoặc không còn mưa lớn. Tại Việt Nam, những đợt mưa lớn vẫn có thể xuất hiện do các hình thế thời tiết khác, gây ngập úng, lũ quét và sạt lở đất ngay cả khi xu hướng lượng mưa theo mùa có thể thấp hơn bình thường.

Đồng thời, những đợt mưa lớn riêng lẻ cũng không đủ để khẳng định nguy cơ hạn hán, thiếu nước hoặc xâm nhập mặn đã được loại bỏ. Điều quan trọng là theo dõi dự báo cụ thể tại từng khu vực, nhận diện đúng các nguy cơ và chuẩn bị phương án ứng phó phù hợp.

Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai (QPT) khuyến khích người dân nâng cao ý thức chủ động phòng tránh, cập nhật thông tin cảnh báo từ nguồn chính thống và chia sẻ kiến thức hữu ích với gia đình, hàng xóm, cộng đồng.

• El Niño gây mưa lớn
• El Niño là gì
• tác động của El Niño đến Việt Nam
• El Niño và mưa lớn
• El Niño gây hạn hán
• mưa lớn gây ngập lụt
• phòng tránh lũ quét và sạt lở đất