Vì sao sạt lở đất thường đi kèm lũ quét? Cơ chế và dấu hiệu cần cảnh giác

Sạt lở đất và lũ quét thường có mối liên hệ chặt chẽ, đặc biệt tại khu vực miền núi khi xảy ra mưa lớn kéo dài. Không chỉ có thể xuất hiện cùng lúc, sạt lở còn có khả năng chắn dòng sông, suối, tạo thành hồ chứa tạm thời và dẫn đến lũ bất ngờ khi khối đất đá bị phá vỡ. Hiểu rõ mối liên hệ giữa hai loại hình thiên tai này giúp người dân nhận diện nguy cơ sớm hơn, chủ động sơ tán và bảo vệ an toàn cho bản thân, gia đình.

Vì sao sạt lở đất và lũ quét thường xảy ra cùng nhau?

Sạt lở đất là hiện tượng đất, đá và các vật liệu trên sườn dốc dịch chuyển xuống phía thấp dưới tác động của trọng lực và những yếu tố làm mất ổn định địa hình. Trong khi đó, lũ quét là dòng nước lũ hình thành nhanh, thường chảy mạnh qua các khe suối, thung lũng hoặc khu vực có địa hình dốc, có thể cuốn theo bùn đất, đá và cây cối.

Hai hiện tượng này thường có mối liên hệ trong những đợt mưa lớn, đặc biệt tại khu vực miền núi có địa hình dốc, đất đá dễ mất ổn định và mạng lưới sông suối dày đặc.

Mưa lớn có thể đồng thời làm tăng nguy cơ sạt lở trên sườn dốc và khiến nước tập trung nhanh về các dòng chảy. Đáng chú ý hơn, nếu đất đá từ một vụ sạt lở trượt xuống lòng sông, suối và tạo thành khối chắn, nước có thể tích tụ phía thượng nguồn. Khi khối chắn bị vỡ hoặc nước tràn qua, dòng nước đột ngột đổ xuống hạ lưu có thể tạo nên một tình huống lũ đặc biệt nguy hiểm.

Vì vậy, sạt lở không chỉ là một hiểm họa riêng lẻ. Trong một số trường hợp, nó có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm các tai biến tiếp theo, khiến phạm vi ảnh hưởng của thiên tai vượt ra ngoài khu vực xảy ra sạt lở ban đầu.

3 cơ chế khiến sạt lở đất có thể dẫn đến lũ quét

1. Mưa lớn đồng thời làm tăng nguy cơ sạt lở và lũ quét

Khi mưa kéo dài, nước ngấm vào đất khiến vật liệu trên sườn dốc trở nên nặng hơn. Đồng thời, áp lực nước trong các khe rỗng của đất có thể tăng, làm giảm khả năng chống trượt của một số lớp đất đá. Khi sườn dốc mất ổn định, đất đá có thể trượt xuống phía dưới, gây sạt lở.

Cùng thời điểm đó, nước mưa tập trung nhanh vào khe suối, sông ngòi và các vùng trũng. Nếu lượng nước đổ về lớn trong thời gian ngắn, mực nước có thể dâng nhanh, dòng chảy trở nên mạnh và gây lũ quét tại những khu vực có địa hình phù hợp.

Điều này giải thích vì sao một đợt mưa lớn có thể gây ra nhiều hiện tượng nguy hiểm gần như đồng thời: sạt lở trên sườn núi, lũ quét ở các khe suối và ngập lụt tại khu vực phía dưới.

Tuy nhiên, không phải mọi vụ sạt lở đều dẫn đến lũ quét, cũng không phải mọi trận lũ quét đều bắt nguồn từ sạt lở. Mối liên hệ giữa hai hiện tượng phụ thuộc vào lượng mưa, đặc điểm địa hình, điều kiện đất đá và diễn biến dòng chảy tại từng khu vực.

2. Sạt lở chắn dòng, tạo thành khối chắn tự nhiên nguy hiểm

Một trong những tình huống nguy hiểm nhất xảy ra khi đất đá từ sườn núi trượt xuống, đổ vào lòng sông hoặc suối và chắn ngang dòng chảy.

Khối đất đá này có thể hoạt động như một con đập tự nhiên, khiến nước bị giữ lại và tích tụ ở phía thượng nguồn. Tuy nhiên, khối chắn thường không được hình thành theo thiết kế kỹ thuật, nên độ ổn định và khả năng giữ nước rất khó xác định chỉ bằng quan sát thông thường.

Khi mực nước tiếp tục dâng, nước có thể tràn qua đỉnh khối chắn, làm xói mòn và phá vỡ kết cấu của nó. Khối chắn cũng có thể mất ổn định và vỡ đột ngột. Khi đó, lượng nước tích tụ phía sau có thể tràn xuống hạ lưu trong thời gian ngắn, cuốn theo bùn đất, đá và cây cối.

Đây chính là mắt xích nguy hiểm nối sạt lở với lũ quét: sạt lở chắn dòng – nước tích tụ phía thượng nguồn – khối chắn bị phá vỡ hoặc nước tràn qua – dòng lũ bất ngờ đổ xuống hạ lưu.

Đáng lưu ý, nguy hiểm không chỉ giới hạn ở nơi xảy ra sạt lở. Những khu dân cư, cầu đường và công trình nằm ven sông, suối phía dưới cũng có thể chịu tác động, ngay cả khi khu vực đó không có mưa lớn tại thời điểm dòng lũ xuất hiện.

3. Đất đá, bùn và cây cối làm tăng sức tàn phá của dòng lũ

Khi sạt lở xảy ra, lượng lớn đất đá, bùn và cây cối có thể bị cuốn vào dòng nước. Hỗn hợp này khiến dòng lũ có khả năng phá hủy công trình, làm hư hỏng đường sá, bồi lấp lòng dẫn và gây thiệt hại nghiêm trọng cho khu dân cư ven suối.

Những khối đá lớn có thể va đập vào nhà cửa, cầu cống; bùn đất có thể tràn vào khu dân cư và lấp kín diện tích canh tác. Cây cối cùng các vật cản bị cuốn trôi còn có thể mắc lại tại cầu hoặc đoạn sông hẹp, gây tắc nghẽn cục bộ và làm thay đổi hướng dòng chảy.

Tại khu vực có địa hình dốc, dòng nước và vật liệu bị cuốn theo có thể di chuyển nhanh, khiến người dân khó kịp phản ứng nếu không được cảnh báo từ sớm.

Do đó, khi đánh giá nguy cơ lũ quét, không thể chỉ quan tâm đến lượng nước mà còn cần lưu ý khả năng đất đá từ sườn dốc tràn xuống lòng dẫn, làm thay đổi đặc điểm và mức độ nguy hiểm của dòng lũ.

Dấu hiệu cảnh báo và cách chủ động phòng tránh sạt lở, lũ quét

Sạt lở và lũ quét có thể diễn biến nhanh, vì vậy người dân sống gần sườn dốc, khe suối và sông ngòi miền núi cần đặc biệt cảnh giác trong những đợt mưa lớn kéo dài.

Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:

• Nguy cơ sạt lở: Xuất hiện vết nứt mới trên mặt đất hoặc sườn dốc; đất đá rơi xuống; cây cối, cột điện hoặc công trình có dấu hiệu nghiêng bất thường.

• Dòng suối thay đổi bất thường: Mực nước dâng nhanh, dòng chảy mạnh lên đột ngột hoặc nước chuyển đục, mang theo nhiều bùn đất và cành cây.

• Dấu hiệu tắc nghẽn dòng chảy: Dòng suối giảm bất thường trong khi mưa vẫn tiếp diễn, hoặc xuất hiện khối đất đá lớn chắn ngang lòng dẫn. Đây có thể là tình huống cần đặc biệt cảnh giác, nhưng không thể dùng riêng dấu hiệu này để khẳng định một khối chắn đã hình thành.

• Cảnh báo từ cơ quan chức năng: Thông tin về nguy cơ lũ quét, sạt lở đất hoặc yêu cầu sơ tán cần được ưu tiên thực hiện, kể cả khi khu vực sinh sống chưa có dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng.

Để giảm thiểu rủi ro, người dân cần chủ động theo dõi dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai tại địa phương; hạn chế ở lại hoặc di chuyển qua khu vực có nguy cơ cao khi mưa lớn kéo dài. Các hộ dân ven sông, suối và dưới chân sườn dốc nên tìm hiểu trước tuyến đường sơ tán, địa điểm an toàn và phương án liên lạc khi xảy ra tình huống khẩn cấp.

Nếu phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc nhận được cảnh báo lũ quét, sạt lở, hãy nhanh chóng di chuyển đến nơi cao, an toàn theo hướng dẫn của chính quyền và lực lượng chức năng. Không đến gần khối đất đá chắn dòng, không xuống lòng suối kiểm tra và tuyệt đối không chờ đến khi nhìn thấy dòng lũ mới sơ tán. Khi phát hiện nguy cơ, cần thông báo cho cơ quan chức năng để kịp thời xử lý.

Đặc biệt, người dân ở hạ lưu cần hiểu rằng không có mưa lớn ngay tại nơi mình sinh sống không đồng nghĩa với an toàn. Lũ quét có thể bắt nguồn từ mưa lớn hoặc sự cố tại khu vực thượng nguồn và bất ngờ đổ xuống phía dưới.

Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai khuyến nghị mỗi gia đình, cộng đồng chủ động trang bị kiến thức nhận diện rủi ro, theo dõi cảnh báo và chuẩn bị phương án sơ tán từ trước. Hiểu được mối liên hệ giữa sạt lở và lũ quét là một bước quan trọng để nhận diện hiểm họa theo chuỗi, chủ động phòng tránh và bảo vệ tính mạng người dân trước thiên tai.