Đội xung kích phòng, chống thiên tai: Lực lượng bảo vệ cộng đồng tại cơ sở

Khi bão lũ, lũ quét hay sạt lở đất xảy ra, đội xung kích phòng, chống thiên tai tại cơ sở là một trong những lực lượng trực tiếp hỗ trợ người dân ứng phó ngay tại địa phương. Với lợi thế am hiểu địa hình, nắm rõ tình hình dân cư và có khả năng tiếp cận nhanh các khu vực nguy hiểm, lực lượng này giữ vai trò quan trọng trong công tác cảnh báo, sơ tán, cứu hộ và khắc phục hậu quả thiên tai. Nhận thức rõ điều đó, Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai (QPT) đã triển khai nhiều hoạt động nhằm củng cố năng lực cho đội xung kích, góp phần nâng cao khả năng tự bảo vệ của cộng đồng.

Đội xung kích phòng, chống thiên tai: Tuyến ứng phó tại chỗ của cộng đồng

Thiên tai có thể xảy ra bất ngờ và diễn biến nhanh, khiến nhiều khu vực bị chia cắt, giao thông gián đoạn hoặc khó tiếp cận trong những giờ đầu. Khi đó, lực lượng ứng phó tại địa phương có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nắm bắt tình hình, cảnh báo nguy hiểm và hỗ trợ người dân đến nơi an toàn.

Đội xung kích phòng, chống thiên tai cấp xã là lực lượng được xây dựng tại cơ sở, thường gồm những người am hiểu địa bàn, gần gũi với người dân và có điều kiện tiếp cận nhanh các khu vực chịu ảnh hưởng. Sự thông thuộc địa hình cùng hiểu biết về hoàn cảnh của từng hộ gia đình giúp các thành viên xác định những điểm cần ưu tiên hỗ trợ, nhất là nơi có người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật hoặc các hộ sinh sống tại khu vực có nguy cơ cao.

Trước khi thiên tai xảy ra, các thành viên tham gia rà soát khu vực xung yếu, tuyên truyền kiến thức phòng tránh, cập nhật thông tin cảnh báo, hỗ trợ gia cố nhà cửa, khơi thông dòng chảy và bảo vệ các công trình phòng, chống thiên tai. Đây là những công việc góp phần hạn chế rủi ro từ sớm, giúp người dân chuẩn bị tốt hơn trước các tình huống nguy hiểm.

Khi có mưa bão, lũ lụt hoặc sạt lở, đội xung kích hỗ trợ thông báo cảnh báo, hướng dẫn người dân di chuyển, sơ tán các hộ ở khu vực nguy hiểm và túc trực tại những điểm có nguy cơ ngập sâu, ngầm tràn hoặc sạt lở. Các thành viên cũng có thể tham gia tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn theo phân công và điều kiện thực tế, phối hợp với chính quyền và các lực lượng chức năng để xử lý tình huống khẩn cấp.

Sau thiên tai, lực lượng tiếp tục hỗ trợ tìm kiếm người mất tích khi được huy động, dọn dẹp môi trường, khắc phục nhà cửa và công trình bị hư hỏng, giúp người dân từng bước ổn định cuộc sống.

Những nhiệm vụ này đòi hỏi tinh thần trách nhiệm, khả năng phối hợp và kỹ năng xử lý tình huống. Đặc biệt, thành viên đội xung kích cũng cần được trang bị kiến thức, phương tiện phù hợp để thực hiện nhiệm vụ an toàn, tránh tự đặt mình và người khác vào tình huống nguy hiểm.

Đội xung kích không thay thế các lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp, nhưng là lực lượng quan trọng trong mạng lưới ứng phó tại chỗ. Khi được tổ chức, tập huấn và trang bị phù hợp, họ có thể góp phần rút ngắn thời gian tiếp cận ban đầu, hỗ trợ người dân kịp thời và phát huy hiệu quả phương châm “4 tại chỗ” trong phòng, chống thiên tai.

QPT đồng hành xây dựng và củng cố lực lượng xung kích từ cơ sở

Nhận thức rõ vai trò của lực lượng tại chỗ trong việc bảo vệ cộng đồng, Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai đã triển khai các hoạt động hỗ trợ xây dựng, củng cố đội xung kích phòng, chống thiên tai từ sớm.

Trong giai đoạn 2011–2014, Quỹ hỗ trợ một số địa phương thành lập 85 đội xung kích cấp xã, tổ chức 16 lớp tập huấn, đồng thời trang bị thuyền và phương tiện cứu hộ, cứu nạn nhằm nâng cao năng lực ứng phó ngay tại cơ sở.

Các hoạt động này hướng tới việc giúp lực lượng địa phương có thêm điều kiện thực hiện nhiệm vụ, từ nhận biết nguy cơ, hỗ trợ cảnh báo đến sơ tán người dân và tham gia ứng phó khi có tình huống khẩn cấp. Việc kết hợp giữa xây dựng lực lượng, đào tạo kỹ năng và trang bị phương tiện cũng góp phần tạo nền tảng để các đội xung kích hoạt động hiệu quả hơn trong thực tế.

Từ những kết quả ban đầu, QPT tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan đề xuất nhân rộng mô hình đội xung kích trên phạm vi cả nước. Quỹ cũng hỗ trợ trang thiết bị cho 18 đội xung kích và tham gia xây dựng tài liệu tập huấn dành cho lực lượng cấp xã.

Tài liệu tập huấn này được Ban Chỉ đạo Trung ương về Phòng, chống thiên tai ban hành theo Quyết định số 08/QĐTƯPCTT ngày 27/3/2020, góp phần phục vụ công tác đào tạo, nâng cao kiến thức và kỹ năng cho lực lượng xung kích tại các địa phương.

Theo số liệu tổng hợp đến năm 2022, hơn 90% xã, phường trên cả nước đã xây dựng đội xung kích phòng, chống thiên tai, với khoảng 774.000 thành viên tham gia. Đây là mạng lưới lực lượng rộng khắp, tạo điều kiện để công tác phòng ngừa và ứng phó được triển khai gần dân, sát địa bàn hơn.

Những kết quả trên cho thấy việc phát triển đội xung kích không chỉ là câu chuyện thành lập tổ chức hay cung cấp trang thiết bị. Điều quan trọng hơn là xây dựng năng lực ứng phó thực chất cho cộng đồng, giúp mỗi địa phương chủ động hơn trong nhận diện rủi ro, tổ chức lực lượng và hỗ trợ người dân khi thiên tai xảy ra.

Phát huy phương châm “4 tại chỗ”, nâng cao khả năng tự bảo vệ của cộng đồng

Phương châm “4 tại chỗ” – chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện và vật tư tại chỗ, hậu cần tại chỗ – nhấn mạnh yêu cầu chủ động chuẩn bị nguồn lực ngay tại địa phương để ứng phó với thiên tai. Trong đó, đội xung kích là một thành phần quan trọng, trực tiếp tham gia triển khai nhiều nhiệm vụ theo sự chỉ đạo của chính quyền và cơ quan chức năng.

Để lực lượng này phát huy hiệu quả, việc thành lập đội xung kích cần đi cùng với duy trì hoạt động thường xuyên, tập huấn định kỳ, cập nhật phương án ứng phó theo đặc điểm địa bàn và kiểm tra khả năng sử dụng trang thiết bị. Mỗi thành viên cần nắm rõ nhiệm vụ được phân công, các tuyến sơ tán, khu vực nguy hiểm và cách phối hợp với những lực lượng liên quan.

Bên cạnh đó, người dân cũng cần được hướng dẫn nhận biết cảnh báo, chuẩn bị phương án sơ tán và tuân thủ chỉ dẫn của chính quyền khi có thiên tai. Khi cộng đồng hiểu rõ nguy cơ và biết cách phối hợp với lực lượng tại chỗ, hiệu quả phòng ngừa và ứng phó sẽ được nâng cao.

Đối với QPT, hỗ trợ đội xung kích là một phần trong định hướng đầu tư cho năng lực tự bảo vệ của cộng đồng. Thông qua kết nối nguồn lực, hỗ trợ trang thiết bị, phối hợp tập huấn và đồng hành cùng địa phương, Quỹ hướng tới việc giúp lực lượng cơ sở có thêm kiến thức, kỹ năng và điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ.

Trong thời gian tới, QPT tiếp tục kiên trì với phương châm chủ động phòng tránh – hợp tác, kết nối – minh bạch – sáng tạo, đồng hành cùng các địa phương củng cố lực lượng xung kích, lan tỏa kiến thức phòng tránh thiên tai và nâng cao khả năng ứng phó tại cộng đồng.

Bởi sự an toàn trước thiên tai không chỉ phụ thuộc vào những nguồn lực được huy động khi khẩn cấp, mà còn bắt đầu từ sự chuẩn bị của mỗi địa phương, sự chủ động của mỗi gia đình và những con người sẵn sàng hành động ngay tại nơi mình sinh sống. Khi lực lượng tại chỗ được củng cố và cộng đồng cùng nâng cao ý thức phòng ngừa, những điểm tựa an toàn sẽ được hình thành vững chắc hơn trên hành trình giảm nhẹ rủi ro thiên tai.