Vì sao cần ưu tiên phòng tránh thiên tai thay vì chỉ tập trung khắc phục hậu quả?

Thiên tai có thể xảy ra bất ngờ, gây thiệt hại về tính mạng, tài sản, sinh kế và cơ sở hạ tầng. Trong khi cứu trợ, khắc phục hậu quả sau thiên tai là nhiệm vụ cấp thiết, việc chủ động phòng tránh và giảm nhẹ rủi ro từ trước mới là giải pháp căn cơ giúp bảo vệ cộng đồng, hạn chế tổn thất và tăng khả năng chống chịu trước những diễn biến thời tiết ngày càng khó lường.

Phòng tránh thiên tai – chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động bảo vệ

Khi thiên tai xảy ra, những hình ảnh nhà cửa bị cuốn trôi, đường sá sạt lở, ruộng vườn ngập úng hay người dân phải sơ tán thường cho thấy mức độ tàn phá của tự nhiên. Sau đó, các hoạt động cứu hộ, cứu trợ, hỗ trợ người dân ổn định cuộc sống và khôi phục sản xuất được triển khai nhằm giảm bớt những khó khăn trước mắt.

Tuy nhiên, không phải mọi thiệt hại đều có thể khắc phục hoàn toàn. Một ngôi nhà bị lũ cuốn trôi có thể được xây dựng lại, nhưng tài sản tích lũy nhiều năm khó có thể phục hồi trong ngày một ngày hai. Một diện tích hoa màu bị vùi lấp có thể được gieo trồng lại, nhưng nguồn thu nhập của cả gia đình trong nhiều tháng có thể đã mất đi. Đặc biệt, tính mạng con người và những tổn thất về sức khỏe là những điều không thể dễ dàng bù đắp.

Chính vì vậy, phòng tránh thiên tai cần được xem là ưu tiên hàng đầu, thay vì chỉ tập trung nguồn lực để xử lý hậu quả khi sự việc đã xảy ra.

Phòng tránh thiên tai không có nghĩa là con người có thể ngăn chặn hoàn toàn bão, lũ, hạn hán, sạt lở hay các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đây là quá trình chủ động nhận diện nguy cơ, đánh giá mức độ dễ bị tổn thương và thực hiện các giải pháp phù hợp nhằm hạn chế thiệt hại có thể xảy ra.

Tư duy này đòi hỏi mỗi cá nhân, gia đình, cộng đồng và chính quyền địa phương không chỉ quan tâm đến việc phải làm gì khi thiên tai xuất hiện, mà còn cần chuẩn bị từ trước: khu vực nào có nguy cơ sạt lở, tuyến đường nào dễ bị chia cắt, nhà ở đã đủ an toàn chưa, người dân đã biết cách sơ tán và có phương án bảo vệ tài sản hay chưa.

5 lý do cần chú trọng phòng tránh thiên tai từ sớm

1. Bảo vệ tính mạng và sức khỏe con người

Tính mạng con người luôn là ưu tiên cao nhất trong công tác phòng, chống thiên tai. Khi bão lớn, lũ quét, sạt lở đất hay dông lốc xảy ra, người dân tại khu vực nguy hiểm có thể đối mặt với những rủi ro nghiêm trọng, đặc biệt nếu không nhận được cảnh báo kịp thời hoặc chưa biết cách ứng phó.

Việc chủ động theo dõi dự báo thời tiết, nhận diện khu vực có nguy cơ, xây dựng phương án sơ tán và chuẩn bị địa điểm trú ẩn an toàn giúp người dân có thêm thời gian để đưa ra quyết định phù hợp. Đối với những hộ gia đình sống gần sông suối, chân taluy, sườn đồi hoặc vùng trũng thấp, việc nắm rõ nguy cơ tại nơi cư trú càng có ý nghĩa quan trọng.

Phòng tránh từ sớm giúp giảm khả năng con người rơi vào tình huống nguy hiểm, thay vì phải chờ đến khi thiên tai xảy ra mới tổ chức cứu hộ, cứu nạn.

2. Hạn chế thiệt hại về nhà cửa, tài sản và sinh kế

Thiên tai không chỉ gây thiệt hại tức thời mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài đến đời sống của người dân. Một căn nhà bị tốc mái, một đàn gia súc bị cuốn trôi hay một vụ mùa mất trắng đều có thể khiến gia đình mất đi nguồn tài sản và thu nhập quan trọng.

Trong khi đó, nhiều thiệt hại có thể được hạn chế nếu người dân chủ động chuẩn bị trước. Chẳng hạn, gia cố nhà cửa trước mùa mưa bão, đưa vật dụng và tài sản quan trọng đến vị trí an toàn, dự trữ lương thực thiết yếu, bảo vệ chuồng trại, di chuyển vật nuôi khỏi khu vực có nguy cơ ngập lụt hoặc sạt lở.

Đối với sản xuất nông nghiệp, việc cập nhật thông tin thời tiết, điều chỉnh lịch gieo trồng, lựa chọn phương án canh tác phù hợp và chuẩn bị biện pháp bảo vệ cây trồng, vật nuôi cũng góp phần giảm thiểu rủi ro.

Những việc làm này có thể không loại bỏ hoàn toàn thiệt hại, nhưng giúp người dân hạn chế tổn thất và bảo vệ tốt hơn thành quả lao động của mình.

3. Giảm áp lực và chi phí khắc phục hậu quả

Sau mỗi đợt thiên tai nghiêm trọng, nhu cầu cứu trợ, sửa chữa nhà cửa, khôi phục cơ sở hạ tầng, trường học, trạm y tế và hỗ trợ sinh kế thường rất lớn. Quá trình phục hồi có thể kéo dài, đòi hỏi sự tham gia và nguồn lực từ nhiều cấp, nhiều ngành, tổ chức và cá nhân.

Nếu chỉ tập trung vào khắc phục hậu quả, cộng đồng sẽ phải liên tục đối mặt với áp lực huy động nguồn lực sau mỗi lần thiên tai xảy ra. Trong khi đó, đầu tư cho các giải pháp phòng ngừa và giảm nhẹ rủi ro từ trước có thể giúp hạn chế mức độ thiệt hại, qua đó giảm nhu cầu cứu trợ và phục hồi.

Ví dụ, việc xây dựng công trình phòng, chống thiên tai phù hợp, củng cố nhà ở, cải thiện hệ thống thoát nước, bảo vệ rừng đầu nguồn hoặc thiết lập hệ thống cảnh báo sớm có thể góp phần giảm rủi ro cho người dân và tài sản.

Xét về lâu dài, chủ động phòng tránh không chỉ là giải pháp bảo vệ cộng đồng mà còn giúp sử dụng nguồn lực xã hội hiệu quả hơn.

4. Duy trì sinh kế, hạn chế nguy cơ tái nghèo sau thiên tai

Với những hộ gia đình có điều kiện kinh tế khó khăn, một đợt thiên tai có thể xóa đi thành quả tích lũy trong nhiều năm. Mất nhà ở, mất đất sản xuất, vật nuôi bị chết hoặc công việc bị gián đoạn khiến người dân không chỉ gặp khó khăn trước mắt mà còn có nguy cơ rơi vào vòng xoáy nợ nần, thiếu hụt thu nhập và tái nghèo.

Phòng tránh thiên tai gắn với bảo vệ sinh kế sẽ giúp người dân giảm nguy cơ mất đi những nguồn lực thiết yếu để duy trì cuộc sống. Các hoạt động như hỗ trợ gia cố nhà ở, cải thiện điều kiện sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, trang bị kiến thức quản lý rủi ro và nâng cao năng lực ứng phó có thể góp phần tăng khả năng chống chịu của mỗi hộ gia đình.

Đặc biệt, phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm dễ bị tổn thương cần được quan tâm trong quá trình xây dựng phương án phòng tránh. Khi những nhóm này được tiếp cận thông tin, nguồn lực và điều kiện bảo vệ phù hợp, khả năng ứng phó của cả cộng đồng cũng được nâng cao.

5. Tăng khả năng chống chịu của cộng đồng trước biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng những thách thức trong công tác phòng, chống thiên tai. Các hiện tượng như mưa lớn cực đoan, nắng nóng kéo dài, hạn hán, xâm nhập mặn, bão mạnh hay sạt lở có thể diễn biến phức tạp, ảnh hưởng đến nhiều khu vực và nhóm dân cư.

Trong bối cảnh đó, chỉ dựa vào kinh nghiệm ứng phó sau mỗi đợt thiên tai là chưa đủ. Cộng đồng cần được trang bị kiến thức để nhận diện rủi ro, chủ động xây dựng kế hoạch phòng tránh và thích ứng với những thay đổi của môi trường sống.

Một cộng đồng có khả năng chống chịu tốt là cộng đồng mà người dân biết cách tiếp cận thông tin cảnh báo, có phương án sơ tán, nhà ở và công trình thiết yếu được quan tâm bảo đảm an toàn, đồng thời có sự phối hợp giữa chính quyền, các tổ chức xã hội và người dân.

Đây cũng là nền tảng để giảm thiểu những tổn thất trong tương lai, hướng tới phát triển bền vững và an toàn hơn trước thiên tai.

Phòng tránh thiên tai bắt đầu từ những hành động thiết thực

Phòng tránh thiên tai không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan chức năng hay các tổ chức chuyên môn. Mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng đều có thể góp phần giảm thiểu rủi ro bằng những hành động cụ thể, phù hợp với điều kiện thực tế.

Đối với mỗi gia đình:

• Theo dõi thường xuyên các bản tin dự báo, cảnh báo thiên tai từ cơ quan chức năng.

• Tìm hiểu những nguy cơ thiên tai tại nơi sinh sống, xác định vị trí trú ẩn và tuyến đường sơ tán an toàn.

• Kiểm tra, gia cố nhà cửa; chuẩn bị túi đồ thiết yếu, thuốc men, giấy tờ quan trọng và phương tiện liên lạc.

• Chủ động bảo vệ cây trồng, vật nuôi, tài sản và các nguồn sinh kế trước thời điểm thiên tai có thể xảy ra.

• Trang bị kỹ năng sơ cứu, thoát hiểm và hướng dẫn các thành viên trong gia đình cách ứng phó.

Đối với cộng đồng và chính quyền địa phương:

• Rà soát các khu vực có nguy cơ cao về lũ quét, sạt lở, ngập lụt và các loại hình thiên tai khác.

• Cập nhật, phổ biến thông tin cảnh báo đến người dân, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương.

• Xây dựng phương án sơ tán, bố trí địa điểm tránh trú và tổ chức diễn tập phòng, chống thiên tai phù hợp.

• Quan tâm củng cố nhà ở, công trình thiết yếu và cơ sở hạ tầng có nguy cơ bị ảnh hưởng.

• Khuyến khích sự tham gia của người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội trong các hoạt động phòng ngừa, giảm nhẹ rủi ro thiên tai.

Những giải pháp này cần được triển khai thường xuyên, không chỉ trong mùa mưa bão. Bởi mỗi loại hình thiên tai có đặc điểm và thời điểm xuất hiện khác nhau, đòi hỏi sự chuẩn bị liên tục và phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Đầu tư cho phòng tránh thiên tai là đầu tư cho tương lai an toàn

Cứu trợ và khắc phục hậu quả sau thiên tai luôn là hoạt động cần thiết, thể hiện tinh thần tương thân tương ái và trách nhiệm của cộng đồng đối với những người gặp khó khăn. Tuy nhiên, hỗ trợ sau thiên tai chỉ có thể giải quyết một phần những tổn thất đã xảy ra, trong khi nhiều thiệt hại có thể được hạn chế nếu chúng ta chủ động chuẩn bị từ trước.

Chuyển trọng tâm sang phòng ngừa, chủ động giảm nhẹ rủi ro không có nghĩa là xem nhẹ công tác cứu trợ, mà là tạo nên một cách tiếp cận toàn diện hơn: chuẩn bị trước để giảm thiệt hại, ứng phó kịp thời khi thiên tai xảy ra và phục hồi tốt hơn sau thiên tai.

Với định hướng kết nối nguồn lực xã hội, thúc đẩy các hoạt động phòng tránh và giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, Quỹ Cộng đồng Phòng tránh Thiên tai (QPT) hướng tới góp phần xây dựng những cộng đồng an toàn, chủ động và có khả năng chống chịu tốt hơn trước thiên tai.

Bởi một cộng đồng vững vàng không chỉ được đo bằng khả năng đứng lên sau thiên tai, mà còn bằng sự chuẩn bị để hạn chế những mất mát ngay từ trước khi thiên tai xảy đến.